منطقه حفاظت شده دهج -شهربابک-کرمان
از سال 1370 تا کنون به واسطه پتانسیل های خوب منطقه همواره توسط واحد گشت سیار شهرستان شهر بابک نظارت غیر مستقیم در منطقه صورت می پذیرفته است. ضمناً در سال1374 توسط یکی از خیرین شهر دهج محیط بانی به وسعت 1500 متر مربع در ابتدای شهر ساخته و یک دستگاه پیگاپ نيز جهت حفاظت صحیح منطقه تحويل واحد گشت منطقه گرديد.
موقعيت جغرافيايي
اين منطقه از N3027 تا N3059 عرض شمالي و E5436 تا E5444 طول شرقي از نصف
النهارگرينويچ قرار گرفته است. این منطقه در 202 کیلومتری مرکز استان، 57
کیلومتری غرب شهرستان انار و همچنین در 72 کیلومتری شمال غرب شهرستان شهر
بابک واقع شده است. وسعت منطقه 195960 هكتار است.
دامنه تغييرات ارتفاع از سطح دريا
حداكثر ارتفاع3440 متر مربوط به كوه ايوب و حداقل ارتفاع1630متر در حوالي كفه گورخري مي باشد.
نوع اقليم
بطور کلی از لحاظ اقلیمی دارای تابستانهای معتدل و خشک و زمستانهای نسبتاً
سرد و خشک می باشد. میانگین درجه حرارت سالانه 5/14 درجه سانتی گراد،
حداکثر مطلق درجه حرارت 35 درجه سانتی گراد در ماههای تیر و مرداد و همچنین
حداقل مطلق دما 18- درجه سانتی گراد در ماههای اذر و دی به وقوع می
پیوندد. میزان بارندگی سالانه 135 میلیمتر گزارش شده است. جهت باد غالب
جنوب بوده که برابر 297 مورد در طول سال ثبت شده و جهت باد بعدی که بیشترین
وزش را داشته جهت غرب می باشد که در طول سال 255 مورد ثبت شده است.
وضعيت طبيعي( شرح اجمالي سيماي منطقه):
منطقه پیشنهادی دهج با دارا بودن سیمای کوهستانی در بخش های مرکز و جنوب و
همچنین دشت های وسیع در بخش شمالی از چشم اندازهای منحصر به فردی برخوردار
می باشد. در خصوص زمین شناسی منطقه لازم به ذکر است که عمده رسوبات منطقه
دهج مربوط به دوران سنوزوئیک می باشد که شامل زیر دوره های پلیوسن تا
پلیوستوسن می باشد. این منطقه از لحاظ سنگ شناسی شامل کنگلومرا، گرانیت
سیلتستونی، گرانودیوریت و رسوبات ولکانیکی مانند داسیت و آندزیت می باشد.
بقیه رسوبات مربوط به دوره ائوسن تا میوسن است که شامل نهشته های مس
پورفیری، لاوای آندزیتی و آگلومرا است. شیب غالب بین 0 تا 14 درصد بوده که
شامل دشت هایی همچون کفه گورخری، کفه کازه کرکشته، کفه تل گربه، کفه کازه
براق، کفه خیار سونی، کفه غازی، کفه کازه سیاه و کفه آباده می باشد. در بخش
مرکزی و جنوبی شیب بیش از 19 درصد به ثبت رسیده است. جهت شیب غالب منطقه
شمال شرق تا شمال غرب بوده و در قسمت های جنوبی عمدتاً جنوب شرق تا جنوب
غرب می باشد.
منابع بيولوژيكي( پوشش گياهي – حيات وحش):
الف) تيپ گياهي:
بر اساس مطالعات صورت پذیرفته در بخش کوچکی از منطقه پیشنهادی مذکور ( با
تاکید بر نواحی مرکزی همچون کوه ایوب) از جمله تیپ های گیاهی شناسایی شده
در منطقه می توان به درمنه- چنزوک- قیچ، درمنه- چنزوک، چنزوک- گون، درمنه-
گون، درمنه- گون-کلاه قاضی، درمنه- چنزوک- ارژن اشاره داشت.
ب) درصد پوشش گياهي:
بر اساس نقشه پوشش گیاهی منطقه 85 درصد تراكم تاج پوشش گياهي يكساله و چند
ساله بيش از 50 درصد، 5 درصد اراضي منطقه داراي تراكم تاج پوشش گياهي
يكساله و چند ساله بين 5 تا 25 درصد، 5 درصد هم تراكم تاج پوشش گياهي مرتعي
و بيرون زدگي هاي سنگي و 5 درصد داراي زراعت آبي و ديم و باغات مي باشد(
توضیح آنکه در نقشه های موجود بخش شمال غرب فاقد اطلاعات بوده که نتیجه
بررسی های صحرایی تکمیل کننده اطلاعات فوق الذکر می باشد).
ج) گونه هاي گياهي منطقه:
از مهمترین گونه های گیاهی منطقه دهج می توان چنزوك( Scariola
piplocephalla)، درمنه ( Artemesia sieberii)، قوسك( Amygdalus
eburnea)، ارژن( Amygdalus elacagnigolia)، درمنه کوهی ( Artemisia
aucheri)، قيچ( Zygophyllum eurypterum)، كلاه قاضی
(Acantholimon festucaeum) اشاره داشت ( سایر اطلاعات در جدول شماره 1).
گونه هاي جانوري منطقه
براساس بررسی های صورت پذیرفته در منطقه حضور 22 گونه پستاندار از جمله
راس کل و بز(800 راس) ، قوچ و میش( 400راس)، گراز (50 راس)، آهو(30راس)،
گرگ( 12 قلاده) و گورخر تا سه دهه قبل جمعیت 20 راسی از این گونه در حوزه
شمالی منطقه دیده می شد. همچنین بیش از 82 گونه پرنده از جمله هوبره، زاغ
بور، شاهین، بحری، عقاب شاهی و سنقر سفید در منطقه به ثبت رسیده است. شایان
ذکر است جمعیت کبک منطقه در حدود6000 قطعه، هوبره 70 قطعه( عمدتاً زمستان
گذران) و زاغ بور تا 15 قطعه می رسد. بزمجه بیابانی و مار شاخدار نیز از
جمله خزندگان منطقه محسوب می گردند( سایر اطلاعات در جدول شماره 2).
تعداد و نوع منابع آبي
از جمله رودخانه هاي دائمي و فصلي مهم منطقه مي توان به توران، چهار خادو،
دهج، مدوار و چغوتو اشاره داشت. همچنين منطقه داراي بيش از 105 چشمه كه
تعداد زيادي از آنها فاقد نام بوده، سه بند و13 قنات منابع آبي بسيار مهم
جهت زيست حيات وحش منطقه محسوب مي گردد. همچنين ساخت آبشخورهاي سه شاه، عاج
بالا(2 تا)، عاج پايين، كلاته، ايوب و مرپر از جمله اقدامات اداره كل
حفاظت محيط زيست استان كرمان محسوب مي گردد( سایر اطلاعات در جدول شماره
3).
آثار و ابنيه تاريخي- مذهبي-فرهنگي
زیارتگاه دوازده امام واقع در بخشهای جنوبی منطقه و در مجاورت روستای باغ
زردآلو در بین مردم منطقه از اهمیت خاصی بر خوردار می باشد. همچنین
زیارتگاه غار ایوب در بخش های میانی منطقه و در مجاورت روستای تركن و
زاردوئيه منجر به آن شده است که در روزهای پایانی هفته و مراسم های مختلف
شاهد حضور جمعیت کثیری در منطقه باشیم.
آثار و پديده هاي طبيعي( آبشار-غار و ...):
الف) چشم اندازهاي منحصر به فرد:
کوه عاج بالا و پایین، کوه ایوب، كوه كلاته و دره توران از جمله کوههای و
دره های بسیار زیبا منطقه محسوب شده که به همراه چشمه سارهای فراوان و تنوع
بی نظر پوشش گیاهی می تواند باعث جذب گردشگران طبیعت گردد. همچنین غار
ایوب در میان کوه ایوب و چهل خانه اي در حاشيه كلاته از دیگرجاذبه های مهم
منطقه پیشنهادی دهج می باشد.
وضعيت جوامع محلي
الف) جمعيت مناطق مسكوني داخل:
بر اساس جدول پيوست در داخل و مجاور منطقه پيشنهادي 42 آبادي وجود دارد كه
به جز دهج كليه آبادي ها كمتر از 15 خانوار جمعيت داشته و عمدتاً به صورت
فصلي مورد استفاده قرار مي گيرد. شايان ذكر است در سالهايي كه منطقه دچار
خشكسالي بوده بين 60 تا 70 درصد حضور مردم و در نتيجه درآمد آنها كاهش مي
يابد( سایر اطلاعات در جدول شماره 4).
ب) روش عمده امرار معاش جوامع:
شایان ذکر است به واسطه حداقل بودن درآمدهای حاصله از طریق باغداری و
دامپروری عمده مردم منطقه به مناطق شهری کوچ نموده اند و تنها جمعیت اندی
به صورت دائم در محل زندگی می نمایند كه آنها نيز از طريق کشاورزی از نوع
باغات و صیفی کاری، دامداری و قالي بافي امرار معاش مي نمايند.
ج) ميزان درآمد ساليانه افراد محلي:
بر اساس آمارهاي موجود كل درآمد ساليانه از بخش كشاورزي ساليانه معادل
25/2061824 هزار ريال، بخش دامپروري96/500570 هزار ريال و قالي بافي
66/1866 هزار ريال محاسبه شده است.
د) وضعيت وابستگي جوامع محلي به منابع موجود در منطقه: جمعیت های ساکن از طریق دامپروری امورات زندگی خود را می گذرانند و صد در صد واسطه به اکوسیستم مرتعی منطقه می باشند.
ه) وضعيت آگاهي جوامع محلي از مسايل زيست محيطي:
بسیار تمایل به حفاظت از محیط طبیعی و وحوش آن دارند. لازم به ذکر است
وجود بیش از 80 مخبر و همیار محلی که در ارتباط تنگاتنگی با پرسنل محیط
بانی دهج می باشند از مهمترین اهرم های حفاظتی در منطقه محسوب می شود
عوامل آسيب پذيري منطقه
حضور شکارچیان داخل استان و حتی استانهای مجاور، حضور بیش از 5000 دام در
سطح منطقه كه عمدتاً با چراي بيش از ظرفيت مرتع، چراي زودرس و خارج از فصل
باعث به وجود آمدن خسارات غير قابل جبران در عرصه هاي طبيعي مي شوند. تبديل
مراتع مرغوب به ديم زارها در سنوات گذشته كه باعث فرسايش شديد خاك مي گردد
و از طرفي متاسفانه عمدتاً رها شده مي باشند. تردد فراوان مردم محلی و
گردشگران در منطقه که در صورت تائید محدوده می بایستی مسیرهای گردشگری
تعریف گردد. همچنين در كنار رودخانه مدوار در نزديكي روستاي لوگرد، معدن
نيمه فعال تل سفيد نيز وجود دارد( در نزديكي مرز شمال شرقي). بوته كني و
قطع اشجار جهت تامين سوخت.
كمبودها و نيازها
الف) تعداد آبشخور مورد نياز( با تعيين محل بر روي نقشه):
با توجه به غنای چشمه های منطقه نیازی به ساخت آبشخور نمی باشد.
ب) تعداد پاسگاههاي مورد نياز( با تعيين محل بر روي نقشه):
دهج در مختصات 3397790-297486 R 40 ( ساخته شده توسط خيرين).
تله پلنگ در مختصات 3389369-296773 R 40 ( اتاقك ديده باني در دست ساخت توسط اداره كل).
خبر در مختصات 3381814-281200 R 40 ( درحال ساخته شدن توسط خيرين).
جوزم در مختصات 3378059-311204 R 40 ( در صورت ساخته شدن اين پاسگاه امكان حفاظت از منطقه شكار ممنوع شهر بابك نيز فراهم خواهد شد).
ج) تعداد وسايل نقليه مورد نياز:
موتور سیکلت دو دستگاه (موجود دو دستگاه)
ماشین کمک دار يك دستگاه (موجود يك دستگاه)
د) تعداد نيروي اجرايي مورد نياز:
8 نفر( در حال حاضر 4 نیرو در منطقه مشغول به کار هستند)
ه) ساير نيازها:
بیسیم، اسلحه و سایر تجهیزات رفاهی به تعداد پاسگاههای پیشنهادی
ساير قابليت هاي منطقه
منطقه دهج قابلیت فراهم نموده بستر پژوهش های متعدد علمی را دارا بوده و
در کسب تجربه دانشجویان رشته های مختلف در ارتباط با شناسایی عملی فون،
فلور، زمین شناسی و ... منطقه بسیار مفید می باشد. همچنین قرار گیری در20
کیلومتری جاده ترانزیتی تهران- یزد- کرمان – بندر عباس می تواند محل مطلوبی
جهت توقف مسافران محسوب گردد. ضمناً به دلیل نوع آب و هوای منطقه و خاک
خوب حتی در دوره های خشک سالی نیازی به تامین علوفه دستی جهت تغذیه وحوش
نمی باشد. نکته قابل توجه در خصوص دامداری های منطقه این است که عمدتاً دام
های منطقه متمرکز بوده و بسیاری ازآبادی های داخل منطقه یا فاقد سکنه و یا
دارای جمعیت اندک بوده که به صورت فصلی مورد استفاده قرار می گیرند.
حد و حدود پيشنهادي
شمالاً از تلاقي جاده شاه شيري حد فاصل جاده آسفالته شمش- دهج و يزد- خبر و پس از عبور از كوه دوخارون و كفه گورخري.
شرقاً كفه كازه هزار چيلها، جاده به طرف دهج در مسير اسلام آباد ده پايين،
دهج، و در امتداد جاده آسفالته و سپس در امتداد جاده خاكي قاضي آباد به
فيض آباد و فتح آباد و به سمت سياهو در امتداد ارتفاعات تنه كوه.
جنوباً از رودخانه فصلي مدبار، دره شيخ علي، كوه بوكن بروجه و در امتداد جاده شهربابك، توران، بيد آخوندي.
غرباً تل چقه، كفه آباده در امتداد جاده خاكي يزد- خبر، چاه برشك، چاه بخشي، احمد آبادی گدار سالو و كهنوئيه.