زاینده رود، از ابتدا تا انتها
ابتدا سرچشمه های زاینده رود را بررسی میکنیم:
یکی از سرچشمه ها: -رودخانه پلاسجان که از ارتفاعات گلپايگان سرچشمه گرفته و در محلي بنام كميتك وارد درياچه زاينده رود مي شود به شرح زیر است:
۱-چشمه جانان.(از نظر تاریخی اولین یا به عبارتی بالاترین سرچشمه زاینده رود)
به شكل حوضي مدور با مساحتي در حدود سيصد زرع
۲- چهل چشمه(بعد از حرکت آب از چشمه جانان در ۳ فرسنگی با این چشمه یکی می شود)
۳-چشمه خرسنک
۴-چشمه کودنگ (این دوچشمه با نام خرسنگ رود و کودنگ رود به آب بالا با نام جانانه رود اضافه شده و حرکنت خود را ادامه می دهد)فریدن
دوم-رودخانه زاينده رود که از ارتفاعات زردكوه بختياري و تونل های كوهرنگ سرچشمه مي گيرد.
رودخانه ای به نام زرین رود است که سرچشمه آن از کوهرنگ است. آنچه مورخان گفته اند تا زمان شاه عباس این رودخانه بزرگ به کارون میریخته و شاه عباس بسیار تلاش مبکند که این رود خانه را به زاینده رود ملحق کند که نمی تواند. در زمان رضا شاه با حفر تونل اول کوهرنگ این رودخانه که در واقع سرچشمه اصلی زاینده رود است با تونلی به زاینده رود وصل می شود. جشمه های ان عبارتند از
۱--چشمه ديمه،
۲-چشمه کوهرنگ
۳-تونل کوهرنگ
۴-دره خوربه،
شاخه های فرعی:
۱-چم دره،
۲- دره قاضي كوچك،
۳-چشمه هاي متعدد آهكي از نوع كارستيك كه بصورت زايشي موجب افزايش آب رودخانه مي گردد
شاخه هاي زاينده رود تشكيل مي دهد.
طول رودخانه:
حدود ۳۶۰ کیلومتر
نام های رودخانه:
زنده رود، زندك رود، زرين رود، زرن رود -زايندهرود،زندرود، زرينهرود، زن رودپلها:
-پل دِه كرم سفلي: اين پل از پلهاي قديمي زايندهرود است كه در نزديكي سد كوهرنگ قرار دارد.
۲-پل وَرگان: اين پل نيز در نزديكي دو روستاي بُن شور و نار سفلي قرار دارد و غير از پل فلاورجان ميباشد.
۳-پل هوره يا سوادجان: نظر به اينكه اين پل مجاور دهكده هوره قرار گرفته پل هوره ناميده ميشود.
۴- پل ايسي سو: اين پل كه نسبتاً جديد ميباشد، در مجاورت سد شاه عباس ساخته شده و طول آن ۸۰ متر است.
۵-پل زمان خان: اين پل قديمي، داراي دو دهانه و ۳۰ متر طول است كه به پل سامان نيز شهرت دارد.
۶- پل باغ بهادران: در شهر كوچك اما بسيار زيبا و حاصلخيز و پر بركت باغ بهادران قرار دارد و طول آن ۶۰ متر ميباشد.
۷- پل كلّه: اين پل قديمي و معروف چندين بار بازسازي شده است. مردم اصفهان و نقاط ديگر براي گردش و تفريح كنار آن ميروند. اين پل بين روستاي مديسه و نوگوران واقع شده، ۹۸متر طول دارد كه قبلاً راه عبور اصفهان به شهركرد بوده است.
۸- پل سر: اين پل در سالهاي اخير در كنار پل كلّه ساخته شده كه جادة اصفهان به چهارمحال و بختياري و خوزستان از آن ميگذرد. پل سر نزديك سيصد متر طول و يكصد متر ارتفاع دارد و يكي از بزرگترين پلهاي استان محسوب ميشود.
۹- پل ريز لنجان: يكي از پلهاي معمولي روي زايندهرود است كه در روستاي ريزِ زرينشهر قرار دارد.
۱۰- پل ديزيچه: از پلهاي نسبتآً جديد كه در محل ديزيچه جهت كارخانه سيمان سپاهان ساخته شده است.
۱۱- پل بابامحمود: اين پل قديمي است و قدمت آن به زمان مغول ميرسد. محل آن را فيروزان ميگفتند. طول اين پل ۱۵۲ متر ميباشد.
۱۲- پل راهآهن: از پلهاي نسبتاً جديد است كه به سال ۱۳۴۸ شمسي در مجاور كوه قلعهبزي ساخته شد.
۱۳- پل باغشاه: اين پل در محل مزرعه باغشاه صفي آباد احداث گرديده است يا ورگون ساخته شده و ۱۴۰ متر طول دارد.
۱۴- پل فلاورجان: از پلهاي قديمي زاينده رود است كه در روستاي ورگان قرار دارد.
۱۵- پل درچه: اين پل ابتدا مال رو بوده ولي اخيراً پل ديگري در كنار آن به صورت بتون مسلح ساخته شده كه ماشينرو ميباشد. طول اين پل ۹۵ متر است.
۱۶- پل وحيد: نخستين پلي كه زايندهرود پس از وارد شدن به اصفهان از زير آن ميگذرد پل وحيد است. اين پل معظم سابقة چنداني ندارد اما از پلهاي مستحكم و پر رفت و آمد غرب اصفهان است كه به عنوان پل كمربندي عمل ميكند و محل عبور خودروهاي سنگين و كاميونهايي است كه از شمال ايران به جنوب حركت ميكنند. اين پل حدود ۱۳۰ متر طول و ۲۲ متر عرض دارد.
۱۷- پل مارنان: اين پل در كنار شهر، در مغرب اصفهان و پس از پل وحيد قرار دارد كه چون به قرية مارنان وصل مي شود به اين نام شهرت يافته است. مارنان متصل به جلفا – محله ارمنيهاي اصفهان – ميباشد. نام اين پل در قديم پل سرافراز بوده كه به دست يكي از ثروتمندان ارامنة جلفا در زمان صفويه ساخته شده و داراي هفده چشمه است. مدتي پيش (پس از انقلاب) چند چشمه آن بر اثر سيل و طغيان رود خراب شد كه به دنبال دستور مخصوص نخستوزير وقت و به وسيلة شهرداري به نحو مطلوبي مرمت گرديد. طول اين پل ۱۶۰ متر است و گردشگاههاي زيبايي در كنار آن قرار دارد.
۱۸- پل فلزي: اين پل بسيار محكم است و از خروارها آهن ساخته شده است. پل فلزي تقريباً در وسط اصفهان كنوني است و خيابان دكتر بهشتي را به خيابان حكيم نظامي متصل مينمايد و راه عبور اكثر كاميونها و اتوبوسهاي بين شهري ميباشد. اين پل در سال ۱۳۳۸شمسي ساخته شده و در اطراف آن پاركهاي بسيار زيبايي احداث گرديده است. طول اين پل ۱۳۶ متر است.
۱۹- پل آذر: اين پل بزرگ چند سال بعد از پل فلزي ساخته شده كه از نظر استحكام نيز قابل توجه است. اما ارتفاع آن از سطح آب نسبت به پلهاي مشابه بسيار كم است. اين پل خيابان آذر را به خيابان نظر و جلفا متصل ميسازد.
۲۰- پل سي و سه پل: اين پل از بناهاي تاريخي و معروف اصفهان و درست در مركز شهر قرار گرفته است كه خيابان چهارباغ عباسي را به چهارباغ بالا متصل ميكند. اين پل به نامهاي پل چهارباغ، سي و سه پل و پل الهورديخان نيز شهرت دارد سي و سه پل طولانيترين پل زايندهرود است
و داراي ۳۰۰ متر طول و سي و سه چشمه است. اين پل در قديم، چهل چشمه داشته است.
جشن سنتي آب ريزان ايرانيان در كنار اين پل باستاني انجام ميگرفت كه طي جشن پل را آذينبندي و چراغاني مينمودند و اهالي اصفهان، شاه و شخصيتهاي لشكري و كشوري در آن حضور مييافتند. يكي از شاعران اين جشن را چنين توصيف نموده است:
چو هر سال روز نخستين مهر بــرافروزد از بــرج خرچنــگ مهــــر
بـود آب پاشان به رسم عجـم كه كسري شگون كرده بوده است و جم
در آن روز در چـارباغ ازدحام نمودند بيش از شَمــُر خــاص و عــام
ز بس ريختنـد آب بـر يكدگـر جهـان گشــت تــا ماهــي و مــاه تــر
اين پل به دستور شاه عباس اول و به دست الهورديخان ، سپهسالار ارتش در سال ۱۰۱۱ هجري ساخته شده است.
۲۱- پل فردوسي: اين پل در بلوار آينه خانه و بين پل چهارباغ و پل جويي (پل سعادت آباد) واقع شده است. اين پل مستحكم، شمال و جنوب اصفهان را در يك منطقه زيبا به هم متّصل مينمايد. نظر به اينكه عبور وسايط نقليه از پلهاي چهارباغ و جويي و خواجو ممنوع است، اين پل مهمترين وسيلة ارتباط دو جانب رود و شلوغترين محل آمد و رفت خودروهاست. اين پل عريض و طويل چندان قديمي نيست و حدود ۲۵ سال قبل با اصول فني ساخته شده است.
۲۲- پل جويي: اين پل محاذي عمارت هفت دست و در حد غربي باغ سعادتآباد قرار داشته است كه چون جوي آبي بر روي آن ساخته بودند به اين نام معروف شده است. اين پل، اختصاصي بوده و عمارت هفت دست را به باغ سعادتآباد وصل مينموده است. پل جويي به رغم عرض كم و طول زياد، بسيار محكم ساخته شده و با وجود قدمت چند صد ساله، از حوادث مصون مانده است. تاريخ دقيق بنا و نام سازنده اين پل مشخص نيست، شايد مربوط به زمان شاه عباس دوم باشد. نام پل جويي در تلفظ اهالي به پل چوبي تبديل شده است.
۳۳- پل خواجو: اين پل يكي از زيباترين بناهاي تاريخي و ارزشمندترين آثار هنري و معماري عهد صفويه در اصفهان و ايران است.
پل خواجو در انتهاي شرقي خيابان، محل تلاقي خيابانهاي كمال اسماعيل، مشتاق و چهارباغ خواجو قرار دارد و به نامهاي پل خواجو، پل حسن بيك، پل باباركن و پل گبرها معروف بوده است. تاورنيه سياح معروف در مورد آن نوشته است: «رودخانه زاينده رود در هيچ كجا، بستري به اين زيبايي ندارد». اين پل شامل چهار طبقه و از حيث معماري و استحكام بينظير است. نقاشيها و طلاكاريهاي زيباي اين پل از زمان صفويه تاكنون هنوز چشمگير است. پل خواجو در سال ۱۰۶۰ هجري به دستور شاه عباس دوم بنا شده و در سال ۱۰۶۸، سدي براي آن پل ساخته شد تا با تجمع آب روي رودخانه كشتيراني كنند. براي اين منظور تختههايي جلو چشمههاي پل قرار ميدادند تا آب پشت پل بالا بيايد، و كشتيهاي تفريحي روي آن حركت نموده و مردم به تفريح و تماشا بپردازند.
شاه عباس كه به چراغاني و جشن و پايكوبي علاقه خاصي داشت، اين محل را براي جشنها و چراغاني انتخاب ميكرده و پل را آذينبندي نموده، هر غرفة آن را جهت زينت و چراغاني بين علاقمندان صاحب سليقه تقسيم ميكرد. آنها نيز با رقابت و چشم و هم چشمي در تزئين و چراغاني از هم سبقت ميگرفتند. يكي از شاعران در وصف زيبايي اين پل چنين سروده است:
گشت در عهد پادشاه زمان جنتي بر پل صراط عيان
صائب تبريزي شاعر بزرگ و تواناي اصفهان كه در اين جشنها شركت داشته چراغاني را چنين توصيف كرده:
اصفهان، يك دل، روشن ز چراغان شده است پل ز آراستــگي تخــت سليمــان شــده است
ميدهــد يـــاد ســر پــل ز خيابان بهشت شمع و گل چهرة حور است كه تابان شده است
زنده رود از كف مستانـه كه بــر لــب دارد جوي شيري است كه در خلد، خرامان شده است
خون خود ميخورد و خــاك به لــب ميمالد زاهــد از توبة خود بسكه پشيمان شــده است
چشم بد دور از اين عهد كه هـر چشمــة پــل زندگي بخش، چو سرچشمة حيــوان شده است
گفتني است كه قبل از احداث اين پل، در محل آن پل كوچكي وجود داشته است.
۲۴- پل بزرگمهر: اين پل عريض و طويل و پر رفت و آمد در شرق اصفهان قرار دارد و از پلهاي مهم زايندهرود به شمار ميرود. طول پل حدود ۱۳۰ متر و عرض آن ۱۶ متر است. اين پل مانند پلهاي وحيد، فلزي، آذر و فردوسي در دوران پهلوي ساخته شده است.
۲۵- پل شهرستان: اين پل كه جزء بناهاي تاريخي و مشهور اصفهان است در سه كيلومتري شرق اصفهان و در ناحية جي، از نواحي اصفهان قديم، قرار دارد. بعضي از مورخين و باستانشناسان اساس و بنياد اين پل را به زمان ساسانيان نسبت دادهاند. پل شهرستان در دوران ديلميان و سلجوقيان تنها پل مهم زايندهرود در داخل اصفهان بوده است. در دو دورة مذكور و دورانهاي بعد تعميراتي در آن به عمل آمده است. اين پل در كمال استحكام ساخته شده است و نظر به نزديكي به قرية شهرستان به اين نام شهرت دارد. پلهاي مشابه و همزمان آن، پل دزفول و پل شوشتر ميباشد كه از عهد ساساني بر جاي ماندهاند.
۲۶- پل چوم: اين پل در فاصلة شش كيلومتري شرق پل خواجو و مقابل قرية چوم قرار دارد. طول آن ۱۱۶ متر است.
۲۷- پل سروش فادران: اين پل نيز بعد از پل چوم و در شرق اصفهان در جوار قصبهاي به همين نام قرار گرفته است.
۲۸- پل ورزنه: در منتهي اليه شرقي رودخانه و در جوار قصبة ورزنه، از بلوك رودشت اصفهان، قرار دارد.
از پلهاي ديگر زايندهرود: پل اژيه، پل فارفان، پل پلان، پل ورغان و پل دشتي را ميتوان نام برد. بعضي از پلهايي كه نام برده شده، به علت تغيير مسير رودخانه و يا احداث پل جديدي در حوالي آن، ويران شده يا از اعتبار افتاده است.
استانها:
چهارمحال و بختیاری، لرستان، اصفهان، یزد
شهرستانها:
کوهرنگ، فارسان، بن، سامان،چادگان، لنجان، اصفهان، فلاورجان، خمینی شهر، مبارکه
روستاها و شهر های حومه زاینده رود.
]چلگرد،
دیمه، آب خره، اورگان، فراموشجان، آزادگان، آدگان، مشهد کاوه،
گشنیزجان،سینگرد، دهق، گدجانک، خلیل آباد، بیژگرد، چادگان، دهکده زاینده
رود، حجت آباد، قاراقوش، گرمدره، مارکده، صادق آباد، هوره، دشتی، چم کاکا،
چم چنگ، چالوان، شوراب صغیر، سامان، چم خرم، علی هادی ، چم علی شاه،
برنجگان، کرچگان، مورکان، باغ بهادران، بیشگان، بهجت اباد ، سده لنجان،
چمگردان، ورنامخواست، زرین شهر، قلعه قاسم، صفائیه، وینیچه، مبارکه،
دیزیچه، زیباشهر، باغ ملک، هراتمه،دارگان، ونهار، بروزاد، سهروفروزان،
پیربکران، چم، نرگان، خانسارک، کاویان، اردال، حبیب آباد،آبنیل، گلمس،
فولادشهر، فلاورجان، قهدرجان،زازران، درچه، اصفهان، اشکوند، دولاب، برکان،
زیار، چم،شاه کرم، امین اباد، اژیه، ابوالخیر، کفران، سهران، ورزنه،
گاوخونی.
مردم و قومیتها:
سرچشمه های زاینده رود پیرامون زرین رود را مردمان هفت لنگ بختیاری زندگی می کنند و پیرامون پلاسجان، مردمان 4 لنگ بختیاری ساکنند. چادگان و مسیر بعد از سد زاینده رود مردمانی از نژاد ترکان قشقایی زندگی میکنند و قشقایی ها تا زرین شهر ادامه پیدا میکنند تا کمم فارس میشوند با لهجه ای شبیه اصفهانی، کمی ترکیب با لهجه ترکی، تا این که مردم اصفهان فارسی با لهجه اصفهانی صحبت میکنند. از اصفهان به بعد لهجه به شهرضایی نزدیک می شود تا در ورزنه لهجه شهرضایی می شود.
کسب و کار:
کار و کسب مردمان بختیاری بیشتر دامداری است.
مردمان ترک چهارمحال باغ میوه ازجمله هلو، گردو، بادام و زردالو، آلبالو و
گیلاس دارند. مردمان خطه لنجان برنجکاری و کار در فولاد مبارکه، سیمان
سپاهان و ذوب آهن کار میکنند و اصفهانی ها یا بازاری اند، یا کارمند دولت و
یا صنایع فولاد و سیمان و ی پتروشیمی کار میکنند. منطقه شرق زاینده رود هم
کشاورزند.
میوه ها و سبزیجات:
بعلت سردی کوهرنگ در این منطقه کشاورزی زیاد رونق ندارد، اما با این حال کشت حبوبات و گندم و باغ های گردو در این منطقه دیده می شود. در شهرستان های بن و سامان با غ های هلو و بادام و گردو، آلو و آلبالو گبلاس و سیب رونق دارند. در منطقه لنجان. متاسفانه با کمبود آب مردم این منطقه بیشتر زمین های شان را برنج می کارند. در شرق اصفهان. کشت خربزه، هندوانه، برنج، گندم، طالبی و انار رونق دارد.
گردشگاه ها:
در سرچشمه تونل کوهرنگ، چشمه دیمه و دشت لاله ها بسیار زیباست. دهکده گردشگری زاینده رود در چادگان خوب است . حاشیه زاینده رود مانند حجت اباد، گرمدره، و مارکده و بخصوص پل زمانخان عالیست . باغ بادران با صفاست و پارک های ساحلی زرین شهر و فلاورجان و درچه دلنشین اند و اما در اصفهان پلهای تاریخی آن مانند سی و سه پل و خاجو و باغ گل و پرندگانش و و پارک های اطراف ان خیلی زیبا هستند و در نهایت تالاب گاوخونی عالیست.
حیوانات:
مصارف:
ورزشها:
خطرات زیست محیطی:
راهکارها:
کارهای انجام شده:
صنایع:
صنایع پتروشیمی، سیمان ، فولاد و ذوب آهن اصفهان بشدت نیازمند آب زاینده رود هستند و حجم بالایی از این آب صرف صنعت می گردد. و اما نیروگاه برق آبی سد زاینده رود 50 مگا وات برق تولید میکند.
پایان زاینده رود تالاب گاوخونی:
تالاب گاوخونی در ۱۴۰ کیلومتر ی اصفهان قرار دارد.ورزنه، جرقویه، نایین، ندوشن اظراف تالابند. مرداب گاوخوني در ۲۳ كيلومتري پل ورزنه و در شمال شرقي دهستان جرقويه و جنوب غربي شهرستان نائين و غرب منطقه ندوشن از استان يزد و شمال اراضي متعدد به اين غربي كوير ابرقو و شرق دهستان رودشين واقع شده است. مرداب شبيه گلابي است كه به سمت جنوب كشيده شده است.
در وسيعترين نقطه، عرض آن حدود ۴۵ كيلومتر و طول آن ۲۵ كيلومتر است. اطراف مرداب گاوخوني خشك و تا دهها كيلومتر عاري از سكنه است. اين مرداب نمكزار، در وسط، گودالي دارد كه تاكنون خشك نشده و هنگام وزش باد و طوفان امواجي به ارتفاع بيش از يك متر از آن بر ميخيزد و در پهنة وسيعي از نمكزار پخش ميشود.
اطراف اين مرداب شنزار است و در آن گياهاني مناسب آن اراضي، مانند: كز شور، طاق، غان، چوبك و غيره ميرويد. اين باتلاق به علت شوري زمين و استخراج نمك شكار دريايي ندارد ولي در اطراف آن گورخر، آهو، گرگ و شغال و بعضي از پرندگان يافت ميشود. مرداب گاوخوني در كتابهاي قديم به نامهاي: گاوخوني، گاوخاني و گاوخانه نيز آمده كه از دو جزء «گاو» به معناي بزرگ و «خاني» به معناي چاه و چشمه، تشكيل شده است. مقدار آبي كه در زمستان به اين مرداب ميرسد چند برابر تابستان است. بعضي اعتقاد دارند كه آبهاي فرو رفته در اين باتلاق، در حوالي رفسنجان و كرمان از زمين بالا آمده و جاري ميگردد. ولي دانشمندان علم جغرافيا از نظر پستي و بلندي زمين، منكر آن بوده و معتقدند آبي كه در مرداب فرو رفته يا در نقاط بسيار دور از زمين بالا ميآيد و يا در كوير ابرقو ظاهر ميشود. زيرا با حفر چاههاي عميق در اطراف آن، از آبهاي تحتالارضي خبري نبوده است. متاسفانه امروز با برداشت بیرویه از آب زاینده رود بیشتر سال اصلا آبی به تالاب نمیرسد و هر روز خشکتر از روز قبل می گردد.
برچسبها: زاینده رود, کوهرنگ, تالاب گاوخونی, چهارمحال و بختیاری